آجر و خشت از قدیمی‌ترین و پرکاربردترین مصالح ساختمانی هستند که هر دو از خاک رس تهیه می‌شوند. اما تفاوت‌های اساسی در فرآیند تولید، ویژگی‌ها، استحکام و کاربرد آن‌ها وجود دارد. در این مقاله، به بررسی جامع تفاوت‌های خشت و آجر می‌پردازیم تا بتوانید بهترین انتخاب را برای ساخت‌وساز خود داشته باشید.

خشت چیست؟

خشت نوعی ماده ساختمانی است که از ترکیب خاک رس و آب به دست می‌آید. پس از ورز دادن این ترکیب، آن را در قالب‌های مستطیلی یا مربعی شکل می‌دهند و در معرض آفتاب یا هوای آزاد خشک می‌کنند. برای افزایش مقاومت خشت، معمولاً به آن موادی مانند کاه یا خرده‌سنگ اضافه می‌شود.

روش‌های ساخت خشت

در زمان قدیم خشت یکی از مصالح ساختمان سازی بود که هر منطقه با استفاده از موادی که در دسترس داشتند آن را می ساختند. در این قسمت، موادی که برای ساختن خشت استفاده می شود را معرفی کرده ایم:

• معمول‌ترین روش ساخت خشت ترکیب خاک رس همگن و آب است. پس از ترکیب و ورز دادن مواد، آن ها در قالب ریخته و در آفتاب خشک می شوند.
• روش بعدی ساخت خشت ترکیب خاک رس معدنی نرم‌شده، شکر سنگ و آب می باشد.
• خاک رس مرغوب، کاه، خرده سنگ و آب. وجود کاه در این نوع خشت کمک می‌کند تا انسجام خاک بیشتر شود. وجود خرده سنگ نیز به افزایش مقاومت خشت کمک می‌کند.
• خاک‌های مرغوب بدست آمده از ساختمان‌های تخریب‌شده نیز در صورت داشتن سنگ‌های ریز و درشت می‌توانند برای ساخت خشت استفاده شوند.
• خاک رس، موی بز و آب نیز می‌تواند ترکیب خوبی برای ساخت خشت باشد. وجود موی بز در این ترکیب، کمک می‌کند تا خشت کمتر ترک بخورد.
• برای ساخت خشت  می توان از ترکیب خاک رس، پشم شتر و آب استفاده کرد.
• از دیگر ترکیبات ساخت خشت، خاک رس، پوست برنج شلتوک و آب است. پوست برنج شلتوک از ترک خوردن خشت جلوگیری می‌کند.
• ترکیب الیاف درخت خرما با خاک رس و آب نیز یکی دیگر از روش های ساخت است. به این نوع خشت ساز و دار می‌گویند.
•  ترکیب کلوش خردشده، ساقه‌ی برنج، خاک رس و آب خشت منسجم و مقاومی را تشکیل می‌دهد.

مزایای استفاده از خشت در ساخت خانه

خانه هایی که از خشت ساخته می شوند (با اینکه از مصالح و دانش قدیمی برای ساخت و ساز استفاده شده است) مزایای زیادی دارند، از جمله:

• بهره وری انرژی: این نوع خانه ها، عایق خوبی در برابر گرما و سرما هستند و از اتلاف انرژی جلوگیری می شود.

• کاهش هزینه: به دلیل قیمت پایین و در دسترس بودن مصالح، هزینه های ساخت ساز کاهش می یابد.
• سازگار با محیط زیست: برای ساخت آجر های خشتی از مواد های طبیعی استفاده می شود. این آجر ها سازگار با محیط زیست هستند.
• مقاومت در برابر حریق و آتش: آجر خشت به دلیل خاصیتی که دارد تا حد زیادی در برابر آتش  و دمای بالا مقاوم است.

معایب خانه خشتی

بااینکه خانه های خشتی مزایایی خوبی داشتند اما معایبی هم دارند که در اینجا به چند مورد از آن ها اشاره می کنیم:

• استحکام و دوام: این نوع خانه ها به بارندگی شدید و زلزله به شدت حساس هستند.
• تعمیر و نگه داری: آجر های خشتی با رطوبت و شرایط جوی خراب می شوند و نیاز به تعمیر و نگه داری به صورت دوره ای دارند.
• آفات و موریانه: به دلیل اینکه آجر های خشتی با طبیعت سازگار هستند، موجودات و آفات هم می توانند در این نوع مصالح زندگی کنند و در طول زمان باعث ایجاد خرابی و حوادث شوند.

تعریف آجر

آجر نیز از ترکیب خاک رس و آب ساخته می‌شود، اما تفاوت اصلی آن با خشت در فرآیند پخت است. پس از قالب‌گیری، آجرها در کوره‌هایی با دمای بالا پخته می‌شوند. این فرآیند باعث افزایش مقاومت و دوام آن‌ها می‌شود. آجرها انواع مختلفی دارند که هر یک دارای ویژگی‌های خاصی هستند و برای مصارف گوناگون استفاده می‌شوند.

روش‌های ساخت آجر

امروزه آجر ها با استفاده از فناوری های روز و با مصالح و مواد اولیه مثل ماسه، فلدسپاست، سولفات فسفات و مواد آلی و … با آب مخلوط درست می شوند و در طی آزمایشات و استاندار های مقاومت، تست و سنجیده می شوند.

مزایای خانه آجری

خانه‌های آجری مزایای متعددی نسبت به انواع دیگر خانه‌ها دارند، از جمله:

• دوام: آجر‌ها بسیار بادوام هستند و مقاوت بالایی دارند. خانه های آجری در شرایط آب‌وهوایی سخت مانند طوفان و گردباد مقاوم اند.
• بهره‌وری انرژی: خانه‌های آجری گرما و سرما هستند و می‌توانند با خنک نگه داشتن خانه در تابستان و گرم نگه داشتن خانه در زمستان به کاهش هزینه‌های انرژی کمک کنند.
• تعمیر و نگهداری کم: آجر‌ها نیاز به نگهداری کمی دارند و خانه آجری می‌تواند سال‌ها بدون نیاز به تعمیرات اساسی دوام بیاورد.
• مقاومت در برابر آتش: آجر‌ها در برابر آتش مقاوم هستند و آن‌ها  گزینه‌ای عالی برای ساخت خانه در مناطق مستعد آتش‌ سوزی می باشند.

معایب خانه آجری

در حالی که خانه‌های آجری دارای مزایای بسیاری هستند، معایبی نیز دارند از جمله:

• هزینه بیشتر: ساخت یک خانه آجری می‌تواند گران باشد زیرا آجر گران‌تر از مواد دیگر مانند خشت است.
• زمان‌بر بودن: ساخت خانه آجری می‌تواند از ساخت خانه با استفاده از مصالح دیگر بیشتر طول بکشد.

تفاوت‌های اصلی بین خشت و آجر

مقایسه خشت و آجر از نظر ترکیبات ساخت

• خشت از ترکیب خاک رس با آب تشکیل شده، پس از ورز دادن بصورت یک ماده گلی در می آید و قالب ریزی می‌شود و در آفتاب یا هوای آزاد آن را خشک می کنند. خاک رس معمولا با خرده سنگ و کاه مخلوط می شود، دلیل آن هم افزایش مقاومت خشت است تا بتواند در  زیر بارهای فشاری بنا، تحمل بیشتری داشته باشد.
• آجر علاوه بر خاک رس، دارای ماسه، سیلیس و مواد افزودنی مانند آهک و اکسیدهای فلزی است و پس از قالب‌گیری در کوره پخته می‌شود که باعث افزایش استحکام و کاهش جذب آب می‌گردد.

تفاوت خشت و آجر در فرآیند تولید

• خشت: پس از مخلوط کردن خاک رس و آب و افزودن موادی مانند کاه، خمیر حاصل در قالب ریخته شده و در معرض آفتاب یا هوای آزاد خشک می‌شود.
• آجر: پس از قالب‌گیری، آجرها در کوره‌هایی با دمای بالا (بین ۹۰۰ تا ۱۲۰۰ درجه سانتی‌گراد) پخته می‌شوند که این فرآیند باعث افزایش استحکام و کاهش جذب آب می‌شود.

تفاوت در ویژگی‌های فیزیکی

• مقاومت در برابر رطوبت: خشت به دلیل پخته نشدن، مقاومت کمی در برابر رطوبت دارد و در معرض آب به‌سرعت تخریب می‌شود. در مقابل، آجر به دلیل پخت در کوره، مقاومت بالاتری در برابر رطوبت دارد.
• استحکام: آجر به دلیل فرآیند پخت، استحکام بالاتری نسبت به خشت دارد و می‌تواند بارهای سنگین‌تری را تحمل کند.
• وزن: خشت وزن کمتری نسبت به آجر دارد که این ویژگی می‌تواند در برخی سازه‌های سنتی مزیت محسوب شود.

مقایسه از نظر ابعاد و شکل

• خشت: معمولاً به شکل مربع با ابعاد ۲۰×۲۰ سانتی‌متر و ضخامت ۵ سانتی‌متر تولید می‌شود.
• آجر: در ابعاد مختلفی تولید می‌شود، اما اندازه استاندارد آن ۲۰×۱۰×۵.۵ سانتی‌متر است.

خشت معمولاً به اشکال و ضخامت‌های مختلف به صورت مستطیلی یا مربعی، تولید می شود ولی مرسوم‌ترین آن شکل مربع به ضلع ۲۰ و به ضخامت ۵ سانتی‌متر است. به نصف یک خشت، یک‌نیمه گفته می‌شود.

آجر نیز از با ابعاد مختلف تولید می‌شود و از لحاظ ابعاد به دسته های مختلفی تقسیم می شود مانند: آجر کامل، آجر نیمه، آجر ال و تایل … آجر کامل معمولا طول ۲۰ ، عرض ۱۰ سانتی متر با ضخامت آن ۵/۵  می باشد.

مقایسه از لحاظ کاربرد

• خشت: به دلیل مقاومت کمتر، بیشتر در ساخت دیوارهای داخلی یا ساختمان‌های موقت در مناطق خشک استفاده می‌شود.
• آجر: به دلیل استحکام و دوام بیشتر، در ساخت دیوارهای باربر، پل‌ها، نماهای ساختمان و پروژه‌های بزرگ عمرانی کاربرد دارد.

تفاوت از نظر هزینه تولید

• خشت: به دلیل فرآیند تولید ساده‌تر و عدم نیاز به پخت، هزینه تولید کمتری دارد.
• آجر: به دلیل نیاز به پخت در کوره و فرآیند تولید پیچیده‌تر، هزینه تولید بالاتری دارد.

تفاوت از نظر عایق‌بندی حرارتی

• خشت: به دلیل ساختار متخلخل، عایق حرارتی بهتری نسبت به آجر است.
• آجر: عایق حرارتی کمتری نسبت به خشت دارد، اما با استفاده از تکنیک‌های مدرن مانند آجرهای سبک و آجرهای عایق، می‌توان این ویژگی را بهبود بخشید.

روش‌های مدرن استفاده از خشت و آجر

امروزه، با پیشرفت فناوری‌های ساختمانی، استفاده از خشت و آجر در ترکیب با دیگر مصالح نوین متداول شده است:

• بلوک‌های خشتی فشرده: با فشار بالا و افزودنی‌های مقاوم‌ساز تولید می‌شوند.
• آجرهای مهندسی‌شده: با ترکیبات و پوشش‌های خاص، مقاومت و ویژگی‌های حرارتی بهتری دارند.
• خشت‌های تثبیت‌شده: که با افزودن سیمان یا آهک، مقاومت بیشتری پیدا می‌کنند و برای ساخت دیوارهای پایدارتر به کار می‌روند.

تفاوت خشت و آجر در ساختمان‌سازی

یکی از تفاوت‌های اصلی خشت و آجر در ساختمان‌سازی، محدودیت تعداد طبقات است؛ ساختمان‌های خشتی به دلیل مقاومت پایین خشت، نباید بیش از یک طبقه ساخته شوند، در حالی که ساختمان‌های آجری را می‌توان تا چهار طبقه نیز احداث کرد. در ساختمان‌های آجری، اسکلت اصلی از آجر تشکیل شده و معمولاً برای سقف از پروفیل‌های آجری طاق ضربی یا تیرچه بلوک استفاده می‌شود.

برای افزایش مقاومت ساختمان‌های آجری در برابر زلزله، در کرسی‌چینی و زیر سقف از شناژهای بتنی استفاده می‌شود. در این نوع ساختمان‌ها، دیوارهای حمال هر طبقه می‌توانند روی یکدیگر قرار بگیرند و در برخی موارد، نقش دیوارهای جداکننده را نیز ایفا کنند. با این حال، عرض این دیوارها نباید از ۳۵ سانتی‌متر بیشتر باشد.

در دنیای امروز، ساختمان‌های خشتی به دلیل استحکام پایین و آسیب‌پذیری در برابر عوامل محیطی، تقریباً منسوخ شده‌اند و تنها در برخی مناطق روستایی کم‌برخوردار که دسترسی به مصالح مدرن دشوار است، به چشم می‌خورند. این ساختمان‌ها دارای اسکلتی از خشت خام و گل بوده و به دلیل ضعف ساختاری، تنها امکان ساخت یک طبقه برای آن‌ها وجود دارد.

تفاوت نحوه استفاده و کاربرد آجر و خشت

خشت از مصالح ساختمانی قدیمی است که در گذشته به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما با پیشرفت فناوری و توسعه شهرسازی، کاربرد آن در شهرها تقریباً از بین رفته است. امروزه خشت بیشتر در مناطق روستایی دورافتاده، یا در ماکت‌ها و پروژه‌های نمایشی دانشجویان معماری و هنر کاربرد دارد. در مقابل، آجر همچنان به‌عنوان یکی از مصالح اصلی ساختمان‌سازی در شهرها استفاده می‌شود و دارای انواع مختلفی است که بسته به ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی، در بخش‌های مختلف ساختمان به کار می‌روند.

انواع پرکاربرد آجر و کاربردهای آن

• آجر لعابی: این نوع آجر دارای یک لایه لعاب محافظ است که آن را در برابر عوامل محیطی مانند رطوبت، گرما و آلودگی مقاوم می‌سازد و موجب افزایش دوام آن می‌شود.
• آجر ماشینی: این آجرها دارای ۸ تا ۱۰ سوراخ هستند که هنگام استفاده، ملات درون این سوراخ‌ها نفوذ کرده و به استحکام بیشتر سازه کمک می‌کند. عمدتاً برای سفت‌کاری و ساخت دیوارهای داخلی و خارجی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
• آجر ماسه آهکی: ساخته‌شده از سیلیکات کلسیم، این آجرها مقاومت فشاری بالایی دارند و به همین دلیل در پی‌سازی ساختمان و ساخت دیوارهای حائل و باربر کاربرد دارند.
• آجر نما: آجرنما که مخصوص نمای ساختمان است، در برابر شرایط محیطی مانند گرما، رطوبت و نفوذ آب بسیار مقاوم بوده و به دلیل زیبایی و دوام بالا، در نمای داخلی و خارجی ساختمان‌ها به‌کار می‌رود.

مقایسه آجر و خشت در برابر آتش‌سوزی

یکی از تفاوت‌های مهم خشت و آجر، واکنش آن‌ها در برابر آتش است. خشت به‌دلیل ماهیت خام و ناپخته خود، مقاومت چندانی در برابر حرارت و شعله ندارد و نمی‌توان آن را ضدحریق ساخت. اما امروزه با پیشرفت فناوری، انواع آجرهای نسوز تولید شده‌اند که در برابر آتش‌سوزی بسیار مقاوم بوده و می‌توانند از گسترش آتش جلوگیری کنند. به همین دلیل، استفاده از آجر نسوز در سازه‌های مدرن به‌ویژه در فضاهایی که احتمال حریق وجود دارد، به‌شدت مورد توجه قرار گرفته است.

با توجه به تفاوت‌های ذکر شده، انتخاب بین خشت و آجر بستگی به شرایط محیطی، نوع سازه و بودجه دارد. در مناطق خشک و برای ساخت‌وسازهای موقت، خشت می‌تواند گزینه مناسبی باشد، در حالی که برای سازه‌های دائمی و در مناطقی با رطوبت بالا، آجر انتخاب بهتری است. همچنین، روش‌های مدرن امکان استفاده بهینه‌تر از هر دو ماده را فراهم کرده است. بنابراین، بسته به نیاز پروژه، می‌توان از هر دو ماده به‌طور بهینه بهره برد.